Şeyh said isyanı ve mektuplar 2

Abdullah DEMÄ°R
Devlet ArÅŸivleri Genel
MüdürlüÄŸü Görevlisi / Yazar

 Åžeyh Said'e ait olduÄŸu mektubun baÅŸ kısmında” imza ve tarihsiz” olduÄŸu ifadesine yer verilmiÅŸtir. Fakat Åžeyh Said, Milli AÅŸireti Reisi Halil AÄŸa'ya göndermiÅŸ olduÄŸu mektubda kiyam hareketinin 18. Günü olduÄŸu ifade etmektedir. Ayaklanma hareketi ise Piran'da 14 Åžubat 1925'de baÅŸlamıştır. Bu günü esas aldığımızda Åžey Said 3 Mart 1925'de bu yazıyı Milli AÅŸireti Reisi Halil Bey'e gönderdiÄŸi ortaya çıkmaktadır.

Bu mektubu yayınlamamızın maksadı Åžeyh Said hareketi hakkında deÄŸiÅŸik sözler dolaÅŸmaktadır kimisi bir Kürt hareketi olarak yansıtmakta kimisi de “Åžeriat-ı Muhammediye'nin ihyası ve ilayı kelimetüllah'ın” yeryüzünde yücelmesi için hareket ettiÄŸini ifade etmektedirler.

“Åžeyh Said muhakeme edilirken sorgulamasında; amacınızın asıl maksadı din, ÅŸeriʻat, hilâfet, saltanat perdesi altında “Kürdistan” bağımsızlık ve egemenliÄŸini saÄŸlamak olduÄŸunu.  ifade edilmiÅŸtir. Ayrıca Mahkeme Hakimi Mazhar Müfid, Ali Saib, ve Lütfi Müfid beyler Erzurum'un Hınıs kasabasında mükîm atmış bir yaşında olan Åžeyh Said'e ÅŸöyle bir soru yöneltmiÅŸlerdir.

“Güya dini ve ÅŸerʻî fakat herhalde müstakil bir Kürdistan Hükümeti teÅŸkîl ve te'sis eylemek maksadiyle Hükümet-i Cumhuriye aleyhine fiʻilen ve müsallahan kiyam ettiniz” iddia ederek sorgulamasına baÅŸlamışlardır.”

Mahkeme Reisi:

“Soru: Ä°syan harekâtını siz nasıl tasavvur ettidiniz nasıl buldunuz sizi teÅŸvik eden saik neydi veyahud ilhammı vâkiʻ odu?

Cevap: HaÅŸa ilhâm vâkiʻ olmadı kitablarda gördük ki imâm-ı vakt ÅŸerîʻatın ahkâmını icra etmezse üzerine kiyâm vâcibidir. Hükümete ÅŸerîʻat meselesini anlatmak istedik hiç olmazsa bir kısmının icrâsını taleb edecekdik. Allah ü Teʻâlanın kaderi beni iÅŸe düÅŸürdü içine düÅŸtüm bir daha çıkamadım.”

Soru: Süvari Kaymakamı Cemil Beyʹe ve Mürsel PaÅŸaʹya hitaben mektup yazmışsınız?

Cevap: Maksadım ÅŸeriʻat olduÄŸunu el biriliÄŸi ile bu dinin ihyasına çalışmak maksadıyla yazdım. Diye mahkeme reislerine ÅŸu minval üzere ifade verir.

Åžeyh Said'in ayaklanma hareketiyle ilgil arapça olarak yazdığı mektubda gaye ve hedeflerini ayrıntılı bir ÅŸekilde anlatmakta ve neden böyle bir ayaklanma hareketine giriÅŸtiÄŸine dair bilgi vermektedir.

Åžey Said'in, Milli AÅŸireti Reisi Halil Bey'e gönderdiÄŸi mektupta ayaklanma hareketinin sebeplerini maddeler halinde saymakta ve bu kiyam hareketiyle ilgili ayrıntılı izahatta bulunmaktadır.Mektubun arapça metni ve çevisini birlikte aÅŸağıda verilmiÅŸtir.

“[Her ÅŸeye gücü yeten], Kadir Mevla'nın yardımına muhtaç fakir kulu Muhammed Said bin Åžeyh Mahmud bin Åžeyh Ali el-Halidî el-Meyâlevi'den; ferasetli, soylu, kerem sahibi sevgili merhum Büyük Emir Milli AÅŸireti Reisi Ä°brahim PaÅŸa Hazretleri'in oÄŸlu Emir Halil Bey Hazretleri'ne beyanımdır. Aynı zamanda Müslüman aÅŸiret ve kabilelerin son sığınağısınız. Cenabı Allah ins ve cin efendisi, Peygamberimiz hürmetine sizleri her iki cihanda bahtiyar eylesin ve kemal derecelerine erdirsin.

Cenabı Allah'tan niyazımız budur ki: Sizlere dini ve dünyevi afiyeti ihsan eylesin, geleceÄŸe tam yönelmeyi lûtfetsin. Sizlere selam ediyor ve sizlerden hayırlı iÅŸler bekliyoruz. Bizlere ve sizlere ÅŸer'i vecibe olan bu sözleri açıklıyorum:

- Mevcut hükümet Ä°slami hilafeti kaldırmıştır.

- Saltanat ailesini kadim yerinden sürgün edip mülk ve arazilerini ve bazı mallarını müsadere yoluyla almıştır.

- Åžeyhul Ä°slamlık müessesini kaldırılmıştır.

- İlim medreseleri kapatılmıştır.

- Vakıf müesseselerinin emlak ve mal varlıklarını Küfür yuvası ola Maarif Nezareti'ne devretmiÅŸtir.

- Kadınların tesettürü kaldırılmıştır.

- Zina mubah hale getirilmiÅŸtir.

- Alkollü içecekler serbest edilmiÅŸtir.

- Kadınların yabancı erkeklerle dans etmelerine müsaade etmiÅŸtir.

- Bunlar için özel ve geniÅŸ mekânlar; dans salonu, tiyatrohane, sinemahane, barhane ve umumhane gibi yerler yapılmıştır.

- Allah'ın ve peygamberimizin dini olan İslam dinimizle alay edilmektedir.

- Åžer'i hükümler ve isimleri tahkir edilmiÅŸtir.

- İslami simgeler değiştirilip İslam'ın esasları yerinden oynatılmıştır.

- Sonuç olarak dine ve dindarlara karşı savaÅŸ ilan edilmiÅŸtir.

- Bitlis'te Özel Divan'ı Harp Mahkemesi kurulmuÅŸtur.

- Miralay Cibranlı Halit Bey, Huveytili Hacı Musa Bey, Bitlis eskimebʻusu Yusuf Ziya ve damadı ile iki kardeÅŸi, Hasananlı Fethullah'ın oÄŸlu, Zırikanlı Kerem Efendiler tutuklanmıştır.

Allah-u Teala'ya ahdim budur ki gücüm ve kuvvetim yettiÄŸi kadarıyla din ve ÅŸeriatın ve ÅŸeriatın sahibi olan Allah'ın yardımı ve kuvvetiyle iki intikamdan birini yani din ve ÅŸeriatta yapılan tahribatın intikamını alacağım. Ayaklanma hareketinin on sekizinci günündeyiz. Genç ve MuÅŸ vilayetleri, Çapakçur, Palu, Varto, Malazgirt, Göynük, Kiğı (büyük bölümü), Lice (tamamı), Hani, EÄŸil, Maden, Osmaniye (Ergani'nin eski ismi), Harput kazaları Allah'ın izniyle iÅŸgalimiz altındadır.

Åžu ana kadar aramızda savaÅŸ devam ediyor, onlardan beÅŸ yüz piyade ve süvari esir olarak elimizdedir. Dört top ve birkaç mitralyöz (makinalı tüfek) ganimet olarak almış bulunmaktayız.

Himmetlerinizden yardım talebimiz budur ki: Bütün aÅŸiretinize bildiriniz ki büyük kalabalıkla Diyarbakır'a doÄŸru gelsinler, sizin güçlü geliÅŸinizi ÅŸiddetle bekliyoruz. En seri ÅŸekilde saʻadet ve afiyetle Diyarbakır etrafını kuÅŸatmanız matlubumuzdur.”

>> Yarın ise Melekanlı Åžeyh Abdullah'ın, Çarik               AÅŸireti Reisi Hasan AÄŸa'ya yazmış olduÄŸu mektubun çevirisi yayınlanacaktır.