Kirdkî de bingöl aĝzının bazı özellikleri
Kirdkî de Bingöl aĝzının Bazı Özellikleri
Seyîdxan Kurij *
 1. ZAZACA'NIN İSİMLENDİRİLMESİ
Bilindiği gibi Zazaca bazı değişik isimlerle isimlendiriliyor. Bingöl, Palu, Karakoçan, Genç, Solhan, Piran, Hani, Egil, Hazro ve Lice'de yaşayan halk konuştuğu dile “Kırdki”, kendisine de “Kırd” diyor. Dersim, Erzincan, Kiğı ve çevresinde yaşayan halk konuştuğu dile‚ “Kırmancki”, kendisine ise “Kırmanc” diyor. Siverek, Çermik, Çüngüş ve Gerger'de yaşayan halk ise konuştuğu dili “Dımıli”, kendisini de “Dımıli” olarak isimlendiriyor. Ayrıca, Bingöl ve çevresindeki ve birçok yerlerdeki Kurmancca konuşan halk da Zazaca'yı “Dımıli” olarak isimlendiriyor. Son yıllarda başta Palu ve Elazığ olmak üzere bir çok yerde ve yabancılar tarafından “Zazaca“ isimlendirme daha çok kulanılmaya başlanmıştır.
2. ZAZACA'NIN KONUŞULDUĞU YERLER
Hiç bir şehirde homojen olarak sadece Zazaca konuşulmuyor. Sadece Bingöl ve Tunceli ilmerkezlerinde daha önceden, esas olarak sadece Zazaca konuşuluyordu. Ancak bu iki il de ilçelerden aldığı göçlerden dolayı şu anda homojen değildir. Tunceli ve Bingöl ilmerkezleri dışında, Bingöl'ün ilçelerinden sadece Genç'te Zazaca, Solhan'da ağırlıklı olarak Zazaca ve Kiğı, Yedisu, Adaklı ve Yayladere'de de Zazaca konuşuluyor. Dersimin Ovacık, Nazmiye ve Hozat ilçelerinde ağırlıklı olarak Zazaca, Çemişgezek ve Pertek'te ise kısmen Zazaca konuşuluyor. Elazığ'ın Palu, Karakoçan, Maden, Kovancılar, Arıcak ve Sivrice ilçelerinde ve Diyarbakır'ın Lice, Piran, Çermik, Çüngüş, Hazro, Hani, Eğil, Kulp ve Ergani ilçelerinde Zazaca konuşuluyor. Sivas'ın Zara, İmranli, Ulaş, Kangal, Hafik, Divriği ve Gürün'ün bazı köylerinde; Erzurum'un Hınıs, Aşkale, Tekman ve Çat'ın bazı köylerinde ve Erzincan'ın merkezi ile Tercan, Kemah'ın bazı köylerinde Zazaca konuşuluyor. Yine Varto ve Siverek ilçelerinde ağırlıklı olarak, Gerger ve Aksaray'ın bazı köylerinde, Mutki, Sason, Pütürge ve Arguvan'ın bazı köylerinde, Kelkit, Şiran, Sarız, Ardahan ve Kars'ın birkaç köyünde Zazaca konuşuluyor.
3. ZAZACANIN KÖKENİ
Şimdiye kadar Zazaca üzerine çalışma yapmış ve bu konu ile uğraşmış dilbilimcileri iki guruba ayırmak mümkündür. Her iki grup da Zazaca'nın Hint-Avrupa dil gurubunun İrani-Aryan kolunun Küzeybatı gurubuna dahil olduğu konusunda hemfikirdirler. Ancak, bu gruplardan biri, Zazacanın kendi başına ayrı bir dil olduğunu iddia ediyor. Diğer grup ise Zazaca'yı Kürtçenin bir lehçesi olarak görüyor. Zazacayı, Kürtçenin bir lehçesi olarak kabul edenler, Kürt dilini Kurmanci (Küzey Kürtçesi), Sorani (Güney Kürtçesi), Kırdki (Zazaki, Kırdki, Kırmancki, Dımıli), Gorani (Hewrami) ve Lori (Kermanşahi, Lekki, Sencabi, Kelhuri) olmak üzere beş lehçeden oluşan bir dil olarak kabul ediyorlar. Bu araştırmacılara göre Zazaca Kürtçenin lehçelerinden biridir.
Zazaca'yı Kürtçenin bir lehçesi olarak kabul eden bilim adamı ve araştırmacılar arasında aşağıdaki isimleri sayabiliriz:
Zazaca üzerine ilk araştırmayı yapan Rus dilbilimci Peter Lerch (Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchäldaer, 1857-1858, Petersburg), E. B. Soane (Grammar of Kurmanji or Kurdish Language, London, Luzak and Company, 1913), F. Müller, Major Soane (Kurdish Grammar), Tewfîq Wehbî ve Edmonds (A Kurdish Dictionary), Ziya Gökalp, Cemal Nebez ve Sorbon Üniversitesi ekolu.
Zazacanın ayrı bir dil olduğunu savunanların ilki Oskar Mann'dır. (Oskar Mann/Karl Hadank: “Mundarten der Zâzâ. Hauptsächlich aus Siwerek und Kor, Berlin 1932 – Siverek und Kor”) Daha sonra bu ekolden gelenler Zazaca'nın Kürtçe olmadığını savunmuşlardır
4. ZAZACA'DA AĞIZLAR
Zazaca'da birkaç ağız (şive) bulunmaktadır. Zazaca'daki ağızları kalın hatlarla birbirind ayırmak zordur. Çünkü, çoğu zaman bölgeler arsındaki farklılıklar da benzerlikler de çok içiçe geçmiştir. Bazen bir konuda iki bölge biribiriyle aynı iken, yine aynı iki bölge başka bir konuda biribirinden farklı olabilmekte ve her bir ağız ayrı ayrı konularda başka bölgeler ile aynı olabilmektedir. Fakat buna rağmen Bingöl ağzının kendine özgü bazı özelliklerinden söz etmek de mümkündür.
Zazaca üzerine uzun süredir düzenli ve sistematik çalışma yapan yegane grup olan “Vate Çalışma Grubu” ile çalışmakta olduğumdan, çalışmamda bu çalışma grubundaki tecrubelerimden yararlanmak ve dolayısıyle “Bingöl Ağzını” Vate Çalışma Grubu'nun çalışmalarıyla karşılaştırmak istiyorum. Bundan dolayı da Vate Çalışma Grubu hakkında kısaca bilgi aktarmayı gerekli ve faydalı görüyorum.
Bilindiği gibi Vate Çalışma Grubu uzun bir süredir Zazaca üzerine çalışmalar yürütmektedir. Vate Çalışma Grubu'nun amacı; standart bir yazı dili ve ortak bir terminoloji oluşturmak, bunun için strüktür olarak da mümkün olduğu kadar farklı şivelerdeki ortak formları tercih ederek, hem standart bir yazı dili yaratmak ve hem de yazarlarla okuyucular arasında iletişimi kolaylaştırmaktır.
Bazı ön çalışmaların ardından, daha sonra “Kombîyayişê Kirmanckî” olarak adlandırılan Zazaca'nın standartlaştırılması amacıyla başlatılan toplantıların ilki Ağustos 1996'da yapıldı. O günden bu yana olanaklara ve koşullara bağlı olarak yılda bir ya da iki kez biraraya gelindi. Bu amaç çerçevesinde bugüne kadar değişik ülkelerde 19 toplantı gerçekleştirildi. Bu toplantıların 2 tanesi Almanya'da, 1 tanesi Federal Kürdistan'ın başkenti Hewler'de, 3 tanesi Diyarbakır'da, 12 tanesi İsveç'te, 1 tanesi de Dersim'de yapıldı. Bu toplantılarda, Zazacanın konuşulduğu bütün bölgelerin temsil edilmeleri kaygısı güdüldü ve bu noktadan hareketle, toplantılara katkı sunmak üzere katılan araştırmacıların sayısı her seferinde 15–20 kişi arasında değişti.
Bu grup, Mart 1997'de İsveç'te yapılan ikinci toplantısında aldığı bir kararla, VATE adında bir dergi yayınlama kararı aldı. Bu kararın uygulamaya geçirilmesinden sonra bu grup kamuoyunda “Vate Çalışma Grubu” olarak tanınmaya ve anılmaya başlandı. Bu nedenle çalışma grubu da çalışmalarında bu ismi kullanmayı tercih etti ve bu kendini isimle adlandırdı.
Vate Çalışma Grubu alfabe olarak Kürtçe'de bügün de kullanılan, Celadet Bedirxan'ın temelini attığı, 31 harften oluşan alfabeyi kullanmaktadır.
Vate dergisi, Zazaca'nın gelişip serpilmesi için bu alanda atılmış en önemli adım niteliğinde olup bugüne kadar 35 sayısı yayınlanmıştır. Birçok Kürt dilbilimciye göre Hawar dergisinin kurmanci için oynadığı rolü bugün Vate dergisi Zazaca için oynamaktadır. Yani Kurmanci için Hawar'ın önemi ne ise, Zazaca için de Vate'nin önemi odur. Ayrıca Vate dergisi bügüne kadar gerek zengin içeriği ve yazılarının kalitesi bakımından, gerekse yayın yaşamını sürdürmedeki başarısı ve okuyucularının aktif desteği bakımından bir “ilkörnektir”.
5. BİNGÖL AĞZI
Bingöl ağzı derken, Bingöl merkez ve köylerinde, Genç ve Solhan ilçelerinde, Elazığ'ın Palu, Karakoçan, Kovancılar ve Arıcak ilçelerinde konuşulan ağzı kastetmekteyiz.
Bu çalışmada karşılaştırmalı olarak Bingöl ağzı ile diğer ağızlar arasındaki aynılıklar ve farklılıklar üzerinde duracağız. Yine bu çalışmada Bingöl ağzı ile Vate Çalışma Grubu'nun tespit ettiği kuralları karşılaştıracağız.
Bigöl ağzının konuşulduğu bölgede de kendi içinde bazı farkllıkları bulunmaktadır. Palu, Karakoçan ve Genç, Solhan ve Sivan arasında ayrıca, Bigöl merkez köylerinde de bazı küçük farklılıklar bulunmaktadır. Şöyle ki; Birirlerine yakın olan, hatta komşu olan bölgeler arasında ağız farklaı bulunmakta Örneğin, kullanılan ağızdan kişinin Guevdere'den mi, Az'dan mı, Ziktê'den mi, Şîrnan'dan mı, Puex'den mi olduğunu anlamak mümkün olmaktadır.
Makalenin devamını okumak için tıklayınız... YORUM YAZIN 
|
YAZARIN DİĞER MAKALELERİ 14 Kasım 2017 Söz ile icraat09 Kasım 2017 Sahipsiz bir şehir bingöl07 Kasım 2017 Iş-kur ile yoksullaşmak!31 Ekim 2017 Adam olacak çocuk
|
