Xeylan Aşireti ve tarihsel geçmişi

Prof. Dr. Gıyasettin Baydaş'ın Detay Dergisi'nde yayımlanan makalesi şöyle;

HALİLAN-I KEBİR/ HAYLANI_KEBİR (BÜYÜK ÇALTI) KÖYÜ

Haylanı Kebir bugünkü adıyla Büyük Çaltı veya köylülerin kullandığı adıyla Xelun (Heylun) Köyü, Elazığ'ın Palu İlçesi'nin Gökdere Bölgesinde bulunan ve Halil isimli kişi tarafından kurulan bir köydür. Köy Elazığ İline 128 km, Palu İlçesine ise 56 km uzaklıktadır. 1325m rakımda olan Haylan, Elazığ'a bağlı olmasına ragmen Bingöl'e daya yakın bir köydür.

1960 öncesinde 300 haneye kadar ulaşan köyde yoğun göç nedeniyle halen 150 civarında kişi yaşamaktadır. Köyün en önemli özelliği tek bir babadan çoğalmış olmasıdır.

XEYLAN (HAYLAN) AŞİRETİ

Köyün büyüklerinin anlatımından ve soyağacı bilgilerinden anlaşıldığı kadarıyla Haylan Köyü'nün kurucusu olan Halil, şuan yaşayan bu köylülerin 13. veya 14. Atasıdır. Bu aşiretin yaşlılarının bazıları Halil'e kadar olan atalarının ismini hala sayabilmektedir. Önceleri, Diyarbakır'ın Eğil ilçesinde ikamet eden Halil ve iki kardeşinin Eğil'den ayrılarak Palu, Karakoçan bölgelerine yerleştikleri ancak daha sonra her üçünün de ayrı yerlerde ikamet etmeye başladıkları anlaşılmaktadır. Bu kardeşlerden birinin Erzincan, diğerinin Kiğı ve Karakoçan arasında yerleştiği, Halil'in ise bugünkü Büyük Çaltı denilen Haylan'ı Kebir Köyü'nü kurduğu görülmektedir. Haylan ismi yerleşik olanların diliyle Xelilun ve zamanla kısaltılarak Xelun olan ve Halil'in köyü veya yeri anlamına gelmektedir. Buradan da anlaşılmaktadır ki, Haylanı Kebir Halil tarafından kurulmuş bir köydür.

Halil'in bu bölgeye yerleşmesine engel olmak isteyen Gökdere Bölgesi ileri gelenleri, onu ve ailesini burden göç etmeye zorlamışlardır. Ancak Halil'in, akrabası olan Palu Beyi Cemşid Bey'e giderek durumu anlattığı, Cemşid Bey'in de Gökdere Bölgesi Yöneticisini (bir rivayete göre Koç Mehmet olduğu ifade edilmektedir) çağırarak Halil'in o bölgeye yerleşmesine yardımcı olmalarını istediği, bundan sonra da kendisine herhangi bir zorluk çıkarılmadığı anlatılmaktadır. Cemşid Bey'in Palu Beyliği dönemi ve Aşiret Büyüklerinin anlatımlarından Halil'in bu köye yerleşmesinin 16. Yüzyılın ikinci yarısına denk geldiği anlaşılmaktadır.

Cemşid Bey ve Halil'in geldikleri Eğil hakkında tarihsel bazı bilgiler ve soyağacı belgeleri şunları göstermektedir:

Başta Şerefname'nin yazarı Şerefhan olmak üzere bazı kaynaklarda Pir Mansur isimli (Mansur bin Seyid Hüseyin Al A'rac) bir şahsın ailesiyle 11. yüzyılın başında Hakkâri bölgesinden göç ederek Diyarbekir'in Piran Köyüne gelip yerleştiği görülmektedir. Bu ailenin Iraktan gelerek Hakkariye yerleştiği ve bir süre burda yaşadığı Şerefnamede belirtilmektedir.

Pir Mansur'dan sonra yerine aşiret reisi olarak Pir Musa geçmiştir.

Tasavvuf ehli olan Pir Musa, bir tekke yaptırmış ve kısa zamanda ünü etrafa yayılmıştır. Binlerce sufi tarikatına girip Pir Musa'yı kendilerine mürşit olarak seçmiş ve kerametlerini abartılı olarak anlatmaya başlamıştır.

Pir Musa'nın ölümünden sonra yerine oğlu Pir Bedir geçmiştir. Pir Bedir Babasının nüfuzunu da kullanarak Kardeşi Mirdas Bey ile birlikte Eğil kalesini Hıristiyan Ermeni-Süryanilerden feth ederek Eğil'e taşınmış ve Eğil Mirdasi Beyliğini kurmuştur. Bu emirlik yaklaşık sekiz asır Pir Bedir'in soyundan gelen Emirler tarafından yönetilmiştir. Pir Bedir'in eşi bir Türk aşireti beyinin kızıdır ve çocuğu dünyaya gelince bebeğin dayıları tarafından çocuğun adı Bulduk konulmuş. Bu aile bundan sonra da Buldukaniler olarak isimlendirilmiştir.

Eğil, Emirliğin merkezi olmakla beraber, bir süre sonra çevredeki yerleşim yerlerinden Çermik, Bağin ve Palu da fethedilerek emirliğin hakimiyeti genişletilmiştir. Bundan sonra aile üç kola bölünerek Eğil, Çermik ve Palu olmak üzere üç farklı emirlik kurmuştur. Palu'yu fetheden Cemşit Bey burada bir beylik kurunca Halil'in de daha sonra adı Haylan olan yere Cemşit Bey'in desteği ile yerleştiği anlaşılmaktadır.

Çaldıran Seferi öncesinde Yavuz Sultan Selim'e bağlılığını bildiren Cemşid Bey, aşiret güçleriyle beraber savaşa katılmıştır. Daha öncesinde Safevi yönetiminde olan Palu, Osmanlı'ya bağlanan ilk beyliklerdendir. Bi süre Safevi yönetiminde kalan Palu'nun şii kültüründen etkilendiği ancak Cemşid Bey'in burayı feth etmesi ile sunni inancın tamamen hakim olduğu kaynaklardan anlaşılmaktadır.

Hem Şerefname'de, hem de diğer kaynaklarda ve eldeki bazı şecerelerde  Eğil Beyliğini oluşturan ailenin Pir Mansur yoluyla Hz. Peygamberin (s.a.v.) amcası Hz. Abbas'ın torunları olduğu belgelenmektedir.  Pir Mansurun neslinden gelen ailenin çeşitli kolları Pir Mansur ile olan bağlantılarını ortaya koyan soyağacı nüshaları edinmiş ve dönemlerindeki otoritelere tastik ettirmişlerdir. Halil ve neslinin de böyle bir şeceresinin olduğunu Haylanlıların büyükleri bilmektedirler. 1990'larda vefat eden Molla Hasan (Hasan Ateş), Babası Molla Hacı'ya bu şecerenin intikal ettiğini ve itinayla koruduğunu ve bu şecereyi kendisinin defalarca gördüğünü ifade etmekle beraber, elim bir yangında yanan evleri ile beraber bu şecerenin de yok olduğunu ifade etmiştir.

Haylanlıların kendilerini ‘biz Abbasiyiz' demelerinin altında yatan gerçek de bahsi geçen şecere ile kendilerinin Ali bin Abdullah Bin Abbas neslinden olmalarından kaynaklanmaktadır.

Tüm bu kaynak ve bilgilerden anlaşıldığı gibi Haylan aşireti kurucusu Halil, Pir Mansur ve onun da geldiği Haşimi Sülalesinden olan Ali bin Abdullah bin Abbas'ın torunudur.

Halil'den sonra çocukları olan İbrahim'den gelen koluna Yirmun, Arap'tan gelen koluna Arebun, Safer'den gelenlere Saffron, Kubat'tan gelenlere Kubatun denilmektedir. Aşiretin tümünün 40 bin civarında olduğu ve Elazığ, Bingöl, Malatya başta olmak üzere dağıldığı görülmektedir. Haylandan ilk ayrılanların bazıları Gazik, Mendo (Bilaloğlu), Kayalık, Yenice ve kısmen Yelesen köylerini kurmuş ve halen bu köylerde yaşamaktadırlar.
 

KAYNAK: DETAY DERGİSİ