Emekli, ay sonunu nasıl getireceğini düşünüyor. Asgari ücretli kira, fatura ve mutfak masrafı arasında sıkışmış. Gençler yıllarca çalışıp bir ev, bir araba sahibi olabilmenin hesabını yapıyor. İnsanlar artık büyük zenginliklerden önce, rahat ve güvenli bir hayatın peşinde.

Tam da böyle zamanlarda insanın kulağına bazı cümleler daha hoş geliyor:

“100 bin lira yatırıyorsun, kısa zamanda 300 bin alıyorsun..”

Diyelim ki yarın Dörtyol'da biri çıktı ve bunu söyledi.

Kaç kişi dönüp gider?

Kaç kişi “Bu nasıl mümkün?” diye sorar?

Kaç kişi parasını vermeden önce bu adamın kim olduğunu, parasının kaynağını, geçmişini araştırır?

Belki de sandığımız kadar az kişi.

Çünkü mesele sadece açgözlülük değil.

İnsanların geçim sıkıntısı da onları hızlı bir çıkış yolu aramaya itiyor.

Bir emekli, yıllarca biriktirdiği parasını biraz daha büyütüp rahat etmek istiyor. Bir genç, ev almak için yıllarca beklemek yerine bir fırsat yakalamayı umuyor. Bir aile, çocuğunun geleceğini güvence altına almak istiyor.

İşte “bir koyup üç almak” vaadi, tam da bu ihtiyaçların arasından kendisine yol buluyor.

Geçmişte saadet zincirleri vardı. Çiftlik Bank çıktı. Kripto vurgunları yaşandı. Bugün fon dosyalarını konuşuyoruz.

Yöntemler değişiyor, isimler değişiyor; fakat insanların daha iyi bir hayat kurma umudu hep aynı yerde duruyor.

Sonra bir gün sistem çöküyor.

Biriktirilen para, ev hayali ya da çocuğun geleceği için ayrılan para yok.

Geriye borç, öfke, pişmanlık ve büyük bir çaresizlik kalıyor.

İşte tam o anda mesele artık yalnızca parasını kaybeden insanın meselesi olmaktan çıkıyor.

İnsan ister istemez devlete dönüp soruyor:

“Bunlar bu kadar parayı toplarken kimse görmedi mi?”

Çünkü bir kişinin hesabına olağan dışı miktarda para giriyorsa, kısa sürede milyonlar hareket ediyorsa, gelirinin çok üzerinde bir servet oluşuyorsa veya büyük miktarlarda para yurt dışına gönderiliyorsa sistemin olayın sonunu beklemeden harekete geçmesi gerekir.

“Bu para nereden geliyor?”

“Bu transfer neden yapılıyor?”

“Bu servet nasıl oluştu?”

“Bu kişinin geliri, sahip olduğu mal varlığını açıklıyor mu?”

Bu sorular insanlar paralarını kaybettikten sonra soruluyorsa, ortada güçlü bir denetimden çok gecikmiş bir müdahale vardır.

Denetim, yangından sonra tutulan tutanak değil; yangın çıkmadan önce çalışan alarmdır.

Bir banka hesabındaki olağan dışı hareket, bir şirketin kısa sürede büyüyen para trafiği, bir kişinin açıklanamayan servet artışı, yurt dışına gönderilen büyük miktardaki para…

Bunların her biri sistem için birer alarm olabilmeli.

Çünkü gerçekten çalışan bir denetim mekanizması varsa, insanlar milyonları toplayıp “Nasıl olsa kimse fark etmez” diyemez.

Burada devletin yalnızca güçlü olması da yetmiyor. Devletin gücünün de denetlenmesi gerekiyor.

Bir kurumun yaptığı işlemi başka bir kurum inceleyebilmeli. Kamu kaynakları şeffaf biçimde izlenebilmeli. Mal beyanları yalnızca verilmiş olmak için değil, gerektiğinde gerçekten incelenebilmeli. Siyasetçinin, bürokratın, kamu görevlisinin ve büyük ekonomik güç sahibi insanların faaliyetleri birbirinden bağımsız mekanizmalar tarafından denetlenebilmeli.

Çünkü denetim bir kişinin vicdanına bırakılırsa, bir süre sonra o kişi denetimin kendisine dönüşür.

İşte bu noktada konu ister istemez siyasete, bürokrasiye ve liyakate geliyor.

Bir yere girmek için sınav yetmiyorsa, bir ihaleyi almak için en iyi teklif yetmiyorsa, bir makama gelmek için ehliyet değil de bağlantı belirleyici oluyorsa, sorun artık yalnızca o makamı kullanan kişide değildir.

Sistemin kendisindedir.

“Önce birilerini tanıyayım, sonra birileri beni tanısın, birileri de önüme kapı açsın…”

Böyle bir düzende liyakat yavaş yavaş geri çekilir. Liyakat kapının dışında kalır, kapının anahtarı başka ceplerde dolaşır.

Bunun bedelini de çoğu zaman sessiz insanlar öder.

Sınavına güvenen genç, işini dürüst yapan esnaf, vergisini ödeyen vatandaş, yıllarca çalışan ama hak ettiği yere gelemeyen insan…

Bir süre sonra hepsi aynı duyguyla yüzleşmeye başlar:

“Demek ki dürüst olmak yetmiyor.”

İşte ekonomik kayıptan daha tehlikeli olan da budur.

Çünkü insanlar emeğin değil bağlantının, dürüstlüğün değil kurnazlığın, üretmenin değil kısa yoldan kazanmanın daha fazla karşılık bulduğuna inanmaya başlarsa, mesele artık ekonomiden çıkar ve toplumun değerlerine ulaşır.

Belki de bugün yaşadığımız asıl değişim tam burada.

Kirli para artık ayıp olmaktan çıkıp başarı hikâyesi gibi anlatılıyor.

İşte kapitalizmin en acı tarafı da burada karşımıza çıkıyor: Sadece cebimizi değil, değer ölçülerimizi de satın aldı.

Bir insanın zengin olması elbette suç değil. Çok kazanmak, yatırım yapmak, servet sahibi olmak ayıp değil. Fakat zenginliğin nasıl elde edildiğinden çok, ne kadar büyük olduğuna bakmaya başladık.

Eskiden “Helal mi?” diye sorulurdu, şimdi “Kaça aldın?” diye soruluyor.

Eskiden “Nasıl kazandın?” önemliydi, şimdi “Ne kadar kazandın?” önemli.

Arabanın fiyatı, evin büyüklüğü, saatin markası, tatilin yapıldığı yer insanın itibarını belirliyor.

Birinin servetinin kaynağını sorgulamak yerine, çoğu zaman o servetin büyüklüğüne hayranlık duyuyoruz.

Bu bakış açısı yerleştiğinde, yolsuzlukla mücadele etmek de zorlaşıyor. Çünkü küçük haksızlığa “işini biliyor”, torpile “tanıdığı var”, vergi kaçırmaya “uyanıklık”, devletin imkânını kişisel çıkar için kullanmaya “Ne olacak canım?” demeye başlıyoruz.

Sonra büyük bir vurgun haberi çıkınca hep birlikte öfkeleniyoruz.

Oysa haksızlığın miktarı değişir, adı değişmez.

Bir taksimetreyle oynayanla milyonluk kamu kaynağını kendi çıkarına kullanan arasında elbette ölçek farkı vardır. Ama mesele, haksızlığın normalleştirilmesidir.

Çünkü küçük haksızlıkların “önemsiz” görülmeye başladığı yerde, büyük haksızlıkların karşısına çıkacak toplumsal direnç de zayıflar.

Bir ülkede insanlar “Çalarsam ne olur?” sorusunun cevabını vicdanıyla değil, ceza süresiyle hesaplamaya başlıyorsa orada ciddi bir problem vardır.

Çünkü suçun karşılığının caydırıcı olmadığı yerde, bazıları ahlakla değil hesap makinesiyle düşünmeye başlar.

Asıl caydırıcılık, “Yakalanırsam kaç yıl yatarım?” hesabını bozmak, “Bu parayı kazanırsam artık güvendeyim” düşüncesini ortadan kaldırmaktır.

Devletin görevi de tam burada başlar:

Suçtan kazanılan paranın güvenli bir sığınak bulamayacağı bir düzen kurmak.

Yargı üzerinden gündeme gelen rüşvet iddiaları da bu nedenle toplumda çok ağır bir güven sarsıntısı yaratıyor. Elbette soruşturma aşamasındaki hiçbir iddia kesinleşmiş suç değildir. Ancak adaletin adı parayla birlikte anılmaya başladıysa bile bu başlı başına ciddi bir alarmdır.

Çünkü adaletin fiyatı olmaz.

Vatandaş mahkemeye giderken “Haklı mıyım?” yerine “Kimi tanıyorum?” diye düşünmeye başlarsa, kaybedilen yalnızca bir dava değil, devlete duyulan güvendir.

Güven kaybolduğunda ise ekonominin de bundan kaçışı yoktur. Çünkü yatırım, üretim ve para güven ister.

İnsan geleceğine güvenmiyorsa, elindeki parayı üretime değil, kısa yoldan kazanca yöneltebilir. Genç geleceğine güvenmiyorsa, riskli fırsatların peşine düşebilir. Emekli birikimine güvenmiyorsa, onu çoğaltacak hızlı çözümler arayabilir.

Demek ki, mesele başa dönüyor. İnsanların daha fazla kazanmak istemesi değil, bunu neden bu kadar çaresizce istemek zorunda kaldıkları.

Ve burada devletin ekonomik sorumluluğu ile denetim sorumluluğu birbirinden ayrılmıyor.

Çünkü yolsuzluk ve israf yalnızca birilerinin cebini doldurmuyor; toplumun refahından da eksiltiyor.

Kamu kaynağı yanlış kullanıldığında yatırım azalıyor, israf arttığında yük vatandaşa dönüyor, liyakat zayıfladığında verim düşüyor, hukuka güven azaldığında yatırım geriliyor.

Denetim zayıfladığında ise bütün bunların üzerine bir de vurgunlar ekleniyor.

Buna rağmen bu ülke hâlâ ayakta.

Bunca yolsuzluk haberine, bunca israfa, bunca vurguna rağmen…

Garip gurebanın duası demekten başka çare kalmıyor.

Çünkü hâlâ sabahın köründe işine giden işçi, hâlâ dükkânını açan esnaf, tarlasını süren çiftçi, fabrikasında çalışan işçi, vergisini ödeyen vatandaş var.

Bu ülkeyi hâlâ onların emeği taşıyor.

O halde artık meseleyi sadece “İnsanlar neden kandı?” diye sormakla açıklayamayız.

Daha doğru soru şu: İnsanları kandıran düzen nasıl bu kadar uzun süre çalışabildi?

Ve daha önemlisi: Bir daha çalışamaması için nasıl bir sistem kuracağız?

Cevap da burada;

Denetimi siyasetin günlük iradesine bırakmayan, kurumları birbirini denetleyebilen, para hareketlerini izleyen, açıklanamayan servet artışlarını sorgulayan, kamu kaynaklarını şeffaflaştıran ve suçtan elde edilen kazancın güvenli bir sığınak bulmasına izin vermeyen bir sistem…

Böyle bir düzen kurulduğunda, yalnızca vurguncuyu yakalamış olmayız. Vurguncunun cesaret edebileceği alanı da daraltmış oluruz.

İyi devlet, yalnızca suçluyu bulan değil, suçun kolayca işlenemediği devlettir.

İyi ekonomi de yalnızca büyüme rakamlarından ibaret değildir.

Emeklinin ay sonunu düşünebildiği, gencin geleceğini kurabildiği, çalışan insanın emeğiyle ev ve araba sahibi olabileceğine inanabildiği, parasını güven içinde değerlendirebildiği ekonomidir.

İşte o zaman “bir koyup üç almak” vaadi de eski cazibesini kaybeder.

Çünkü insanın umudu, birilerinin vaat ettiği hızlı kazanca değil; kendi emeğine ve devletin adaletine bağlanır.

Ve belki de Türkiye'nin bugün yeniden hatırlaması gereken en basit gerçek şu:

Bir emek ver, hakkını al.

Gerçek zenginlik; birkaç kişinin servetini büyütmesi değil, milyonlarca insanın emeğiyle, hakkıyla ve güven içinde yaşayabildiği bir düzen kurabilmektir.

Emeklinin yıllarca çalıştıktan sonra huzur içinde yaşayabilmesi, gencin alın teriyle ev ve araba sahibi olabileceğine inanması, esnafın dürüst çalışarak büyüyebilmesi, vatandaşın parasını güven içinde değerlendirebilmesi…

Bir ülkenin refahı biraz da budur.

Ve devletin görevi insanın zengin olmasını engellemek değil, insanın zengin olma arzusunun, bir başkasının parasını çalabileceği bir fırsata dönüşmesine izin vermemektir.

Bunun yolu da güçlü denetimden, şeffaflıktan, liyakatten ve herkes için işleyen hukuktan geçer.