Eğer Hz. Yusuf'un hayatını bilmiyorsanız bu yazımı okumadan Kur'an mealinde Yusuf kıssasını mutlaka okuyunuz. Eğer biliyorsanız bir defa daha okursanız çok iyi olur.

Neden bu konuyu ele aldım?

Ben bir süredir Kur'an'ın mucizevi boyutuyla ilgili yazılar yazıyorum. Bu anlamda Hz. Yusuf kıssası da Kur'an'ın edebi icaz'ını ve mucizevi boyutunu gösteren önemli bir suredir. Ayrıca, Hz. Yusuf suresi en geniş haliyle Tevrat'ta yer almaktadır. Bir kısım inançsız çevrelerce, “Kur'an'ın birçok kıssasının Tevrat'tan kopyalandığı” iddiasında bulunuyorlar. Kur'an'daki Hz. Yusuf suresinin harika farkını da ortaya koyma adına da kısa bir karşılaştırma yapılmıştır.

Konusu;

Kıssada Hz. Yûsuf'un, kardeşleri tarafından kuyuya atılması, onu kuyudan çıkaran kafile tarafından Mısır'da köle olarak satılması, bir iftira sonucu cezaevine girmesi, Mısır kralının gördüğü rüyayı yorumlaması neticesinde cezaevinden çıkarılıp maliyeden sorumlu yüksek düzeyde (vezirliğe) yöneticiliğe getirilmesi, uzun süreli bir ayrılıktan sonra babası ve kardeşleriyle tekrar buluşması gibi konular ele alınmıştır. Son 101 -111 arası ayetlerde ise müminlere müjde ve öğütler verilmektedir.

Nüzul/indiriliş Sebebi

Yusuf Suresi Mekke döneminin sonlarına doğru inmiştir. 111 ayettir. Mushaf'taki sıralamada on ikinci, iniş sırasına göre elli üçüncü sûredir. Bir veya iki parça (zaman dilimi) halinde indirildiği söylenir. Kur'an'da baştan sona kadar bir tek konu olarak Hz. Yusuf'un yaşadıklarını anlatan tek sûre budur.

Bazı tefsirlerde farklı nedenler sayılsa da, Muhammed b. İshak'a göre sûrenin nüzûl sebebi, kavmi tarafından zulme uğramış olan Hz. Peygamber'i teselli etmektir (Elmalılı, IV, 2841). Kavminin baskıları ve işkenceleri karşısında Resûl-i Ekrem ve arkadaşları bunalmışlardı; bu bunalımdan bir çıkış yolu arıyorlardı. Böyle sıkıntılı bir anda bu sûrenin inmesi, Müslümanlara bir teselli ve müjde olmuştur. Zira kıssanın kahramanı olan Hz. Yûsuf da Filistin'de kardeşlerinin bazı kötülüklerine maruz kalmıştı. Fakat sonunda o, Mısır'da devlet yönetiminde söz sahibi oldu, kardeşleri de bu devletin yönetiminde görevlendirildiler.

Yusuf Suresinde verilen müjdenin gerçekleşmesindeki mucizevi boyut

Bu sûrede anlatılan kıssa'da, dolaylı olarak Hz. Muhammed ve arkadaşlarına, sabrettikleri takdirde Hz. Yûsuf'a verilmiş olan mükâfatın (zorluklar sonrasında Mısıra Vezir olması, onu kıskanan kardeşlerinin onu kabul edip ona tabi olmaları) bir benzerinin onlara da verileceğini ve Kureyşliler'in kendilerine boyun eğeceğini, O'nu hak peygamber olarak kabul edeceklerini müjdelemektedir.

Nitekim kavminin baskısı neticesinde Medine'ye göç etmiş olan Resulullah sekiz sene sonra Mekke'yi fethetmiş ve Kureyşliler ona boyun eğip, İslam'ı kabul etmişlerdir.

Mekke'nin fethinde, Hz. Peygamber Kureyşliler'e, “benden ne bekliyorsunuz? Sorusuna, “sen kerim bir kardeşsin” diye cevap vermişler. Hz. Peygamber de, kendisine kötülük yapan ve kuyuya atıp öldürmek isteyen kardeşlerine, Hz. Yusuf'un Mısır'da söylediği sözün aynısını söylemiş ve şöyle demiştir: “Bugün sizi kınamak yok, Allah sizi affetsin! O, merhametlilerin en merhametlisidir” (İbn Sa‘d, Tabakāt, II, 142). “Gidiniz, hepiniz serbestsiniz!” (İbn Kesîr, es-Sîre, III, 570). Peygamberin kavmine karşı bu alicenap tavrı; Yusuf Suresi'nin Hz. Peygamberin hayatıyla ilişkisinin ve verilen başarı müjdesinin, kendisinin farkında olduğunu göstermesi bakımından çok anlamlıdır.

Bugünkü Tevrat tahrif mi edilmiş?

Bugünkü Tevrat, İslâmî anlayışa göre Hz. Musa'ya indirilen aslî Tevrat'ın aynısı değildir. Yahudi tarihindeki özellikle M.Ö. 586 yılında Babil sürgünü sürecinde Tevrat'ın kaybolduğu, daha sonra yeniden derlendiği kabul edilmektedir. Günümüzde Tevrat adıyla anılan 39 kitaplık külliyatın yalnızca ilk beş bölümü Hz. Musa'ya nispet edilmekte; diğer bölümler ise İsrailoğullarının tarihini içermektedir. İslâm âlimlerine göre Allah'ın Hz. Musa'ya vahyettiği gerçek Tevrat bu ilk beş kitaptır. Yahudi kaynaklarında ise yazıcı-âlim Ezra'nın, Babil sürgünü sonrasında unutulan Tevrat'ı sözlü gelenekle birlikte yeniden düzenlediği ifade edilmektedir. Dolayısıyla saf bir vahiy olmadığı, insan eli karıştığı için yanlışlar ve çelişkiler içermektedir.

Kur'an-ı Kerim'deki Hz. Yusuf Kıssası ile Tevrat'taki Yusuf Anlatısının Karşılaştırılması

Hazreti Yusuf kıssası, Kur'an'da "ahsenü'l-kasas" (kıssaların en güzeli) olarak tek bir surede bütünsel olarak anlatılırken, Tevrat'ta Tekvin (Yaratılış) bölümünün oldukça geniş bir kısmını kapsar. Genel hatlarıyla benzerlikler var. Yakup peygamberin on iki oğlundan biri olması, gördüğü rüya, kardeşleri tarafından kuyuya atılması, köle olarak saraya gelmesi, vezir olması, en son ailesine kavuşması gibi temelde aynı tarihsel şahsiyetten bahsedilse de kurgu, üslup, teolojik mesajlar, hikmetler ve detaylar açısından çok farklar vardır.

Hz. Yusuf kıssasının insan hayatını kapsayıcı ibretler içeren boyutu:

Yusuf Suresi'nde ibret almak için anlatıldığını açıkça söyleyen ana ayet Yusuf Suresi 7. ayettir. "Andolsun ki Yusuf ve kardeşlerinde, (ibret) almak isteyenler için nice dersler (ayetler/ibretler) vardır." Ayrıca surenin son ayeti olan 111. ayet de genel olarak bu kıssada akıl sahipleri için ibretler olduğunu vurgular.

Surede yok yok gibidir. Yönetim, güç, iktidar, adalet, hak ve hukuk, eğitim, bürokrasi, saray yaşantısı, dünyanın aldatıcılığı, aile, aile içerisinde huzur ve düzen, kardeş ilişkileri, kıskançlık, aşk, sevgi, cinsellik, namus, ahlak, ekonomi, iktisat, paylaşım, tedbir, akıl yürütme, iftira, hapis hayatı, hapis hayatının bir okula dönüşmesi (medrese-i yusufiye) affedicilik, ilah hakikatlerin yaşanması ve tebliğ görevi, tevhid, Allah'ın her şeyi takdir ediciliği ve hikmetli iş yapması (zindandan alıp saraya vezir yapması gibi), Allah'ın güzel isimlerinden Alim ve Hakim isminin vurgusu, vb. yüzlerce sayabileceğimiz konuları içerir.

Tevrat'ın Yaklaşımı: Tevrat (Yaratılış / Genesis bölümünde), olayı daha çok soy kütüğü, kabile tarihi ve kronolojik detaylar (isimlendirmeler, tarihler, mekanlar) üzerinden daha çok İsrailoğullarının Mısır'a yerleşme tarihini, ailesine verilen araziler ve mal mülk ele alınır.

Kur'an'ın Farkı: Kur'an ise gereksiz ayrıntılardan arındırılmış, tamamen insan psikolojisi, sabır, keder, sadakat, iffet ve ilahi takdir ve Tevhid odaklı bir anlatım sunar. Olaylar bir tarih anlatısı değil, her çağa rehberlik edecek bir ibret dersi (ahsenü'l-kasas) olarak işlenir.

Kur'an, önceki metinlerde yer alan beşerî yorumları, peygamberlerin makamına yakışmayan ifadeleri ve mantık boşluklarını tashih ederek kıssayı ilahî eğitim ve hidayet rehberi hâline getirir. Bu yönüyle Yusuf Suresi, Kur'an'ın önceki vahiyleri doğrularken aynı zamanda hak ile batılı ayıran Furkan oluşunun da en dikkat çekici örneklerinden biridir.

Hz. Yusuf'un hapishanedeki arkadaşlarına tevhidi anlattığı o muazzam tebliğ konuşması (Yusuf Suresi, 37-40) ne Tevrat'ta ne İncil'de yani Kanonik (Kilise ve Havra tarafından kabul edilen resmi kaynaklarda) ne de başka bir apokrif (Kilise ve Yahudilikte kabul edilmeyen resmi olmayan, gizli) kaynaklarda yer alır.

Yusuf'un İlk Rüyası ve Hz. Yakub'un Peygamberlik Vakarı

Tevrat: Yusuf rüyasını (rüyasında güneş, ay ve yıldızların kendisine secde etmesi) anlattığında babası Yakup onu azarlar ve "Ben, annen ve kardeşlerin gelip önünde yere mi eğileceğiz?" der. Tevrat anlatısında bu rüya, aile içinde bir kibir ve çekişme unsuru olarak görülür. Kur'an: Yusuf rüyayı anlattığında Yakup ona kızmaz; aksine rüyanın önemini kavrar. Yusuf'u uyararak "Rüyanı kardeşlerine anlatma, sana tuzak kurarlar," der. Burada Yakup, Yusuf'un seçilmiş bir kul olduğunu anlayan bilge bir baba ve peygamber olarak tasvir edilir.

Tevrat'ta Yakub, Yusuf'un kayboluşuyla büyük bir yıkım yaşayan, teselli kabul etmeyen yaşlı bir baba görünümündedir. Kur'an'da ise aynı acıyı yaşayan fakat: "Artık bana düşen güzel bir sabırdır." (Sabrun Cemîl) diyen, ümidini hiçbir zaman kaybetmeyen, Allah'a güvenini sürdüren bir peygamber portresi vardır. Üzüntüsünden gözlerine ak düşmesine rağmen Allah'ın rahmetinden ümit kesmez. Kur'an böylece hüznü isyana değil, tevekküle dönüştürür.

Kuyuya Atılma Kur'an'da kardeşleri akşam ağlayarak babalarına gelir ve "Onu kurt yedi." diye yalan söylerler. Tevrat'ta ise Yusuf'u kuyuya attıktan sonra oturup yemek yerler; daha sonra kuyudan çıkarıp gelen tüccarlara satarlar

Kuyudaki İlahi Vahiy Kur'an'da Yusuf kuyuya atıldığı anda Allah ona: "Bir gün onlara bu yaptıklarını haber vereceksin." diye vahyeder. Tevrat'ta böyle bir ilahî teselli yer almaz.

Hz. Yusuf'un İffeti

Tevrat'ta Potifar'ın karısı Yusuf'u günaha davet eder. Yusuf bunu reddedince elbisesini tutar; Yusuf kaçarken elbisesi kadının elinde kalır. Kadın da bunu iftira delili olarak kullanır ve Yusuf doğrudan hapse atılır.

Gömleğin Arkadan Yırtılması ve Hukukî Delil

Tevrat'ta Yusuf'un gömleği yalnızca iftiraya malzeme olur. Kur'an'da ise gömlek, adeta bir hukuk deliline dönüşür. Aziz'in ailesinden bir hakem, "Eğer gömleği önden yırtılmışsa kadın doğru söylemiştir; arkadan yırtılmışsa Yusuf doğrudur." der (Yusuf 26-27). Gömleğin arkadan yırtıldığı anlaşılınca Yusuf'un suçsuzluğu ortaya çıkar. Aziz de bunun kadınların kurduğu bir tuzak olduğunu ifade eder. Buna rağmen toplumdaki dedikoduların önüne geçebilmek amacıyla Yusuf'un bir süre hapsedilmesine karar verilir. Kur'an böylece hem mantıksal hem hukukî bir muhakeme ortaya koyar.

Kur'an'da Yusuf'un gömleği üç önemli olayın sembolüdür:

Kurt yedi yalanına delil olarak kullanılan kanlı gömlek,

Masumiyetini ispatlayan arkadan yırtılmış gömlek,

Yakub'un gözlerine sürülünce görmesini sağlayan gömlek.

Tevrat'ta ise gömlek yalnızca ilk olayda yer alır.

Kadınların Onu arzuladıkları için Bıçakla El Kesme Sahnesi

Şehirde dedikodular yayılınca Aziz'in hanımı kadınları davet eder, her birine meyve ve bıçak verir; ardından Yusuf'u huzurlarına çıkarır. Yusuf'un güzelliği karşısında hayrete düşen kadınlar ellerini keserler ve onun sıradan bir insan olmadığını söylerler (Yusuf 30-32). Ama Yusuf onların arzusuna uymaz, “özetle, Allah'ım beni bu fitneden kurtar, hapis benim için daha iyidir” der. Bu sahne yalnızca Kur'an'da yer alır. Böylece Yusuf'un maruz kaldığı fitnenin büyüklüğü ve buna rağmen iffetini koruması çok güçlü bir şekilde ortaya konur.

"Melik" ve "Firavun" Ayrımındaki Mucize……

Tevrat, Yusuf dönemindeki Mısır hükümdarını her yerde Firavun olarak adlandırır.

Kur'an ise Yusuf Suresi boyunca yalnızca Melik (Kral) unvanını kullanır (Yusuf 43, 50, 54). "Firavun" unvanı ise sadece Musa dönemindeki hükümdar için geçer. Modern Mısır tarihi araştırmaları, Hz. Yusuf'un yaşadığı dönemin büyük ihtimalle Hiksoslar dönemine denk geldiğini; bu dönemde hükümdarlara "Firavun" değil, "Kral" denildiğini göstermektedir.

Kur'an'ın bu tarihî titizliği dikkat çekicidir.

Yusuf'un Zindandan Çıkışı

Tevrat'ta Yusuf, kralın rüyasını yorumladıktan sonra hemen göreve getirilir. Kur'an'da ise Yusuf önce itibarının iadesini ister. Kralın elçisine: "Efendine dön de ellerini kesen kadınların durumunu sor."

der (Yusuf 50). Suçsuzluğu resmen ortaya çıkmadan zindandan çıkmayı kabul etmez. Önce suçsuzluğunun tescil edilmesini ister. Böylece Kur'an'da Yusuf sadece bir rüya yorumcusu değil; adalet, haysiyet ve iffet sahibi bir lider olarak öne çıkar.

Kıssanın Zirvesi: Affetmek

Kur'an ise kıssayı yüksek bir ahlaki zirvede tamamlar. Yusuf, kendisine yıllarca zulmeden kardeşlerine güç sahibi olduğu hâlde: "Bugün size hiçbir kınama yoktur. Allah sizi bağışlasın."(Yusuf 92) der.

Kur'an'da ise kardeşlerini affeder, anne-baba ve kardeşlerine kavuştuğu için Allah'a şükreder, Allah'ın ona mülk ve rüyaların yorumunu öğrettiğini dile getirir ve “ey yerin göğün sahibi yüce Rabbim, sen benim hem dünyada hem de ahirette velimsin der, beni Müslüman olarak canımı al” der. Aman aman dünya saltanatı geçicidir, sakın kanmayın, bakın Yusuf Peygamber en mutlu anında bile Rabbini unutmadı ve Müslüman olarak ölmek istedi. Demek ki, bu dünya hayatından daha güzel hayat olan ahirette verilecek cennet hayatı vardır. Tam bir Peygambere yakışan bir dua ve yaklaşım vardır.

Ama Tevrat'taki kıssada bunu bulamazsınız, Tevrat'ta öyle dünyevi arzuları kamçılar ki insanı dünya ve mülk sevgisine itecek bir anlatımla ele alır. Bu nedenledir ki Yahudi toplumu hırsla dünyaya yönelir, cenneti dünyada ararlar. Tevrat'ta cennet yok gibidir, dünyada vadedilmiş topraklardır adeta

Tevhid Mesajı

Kur'an'da Yusuf'un zindan arkadaşlarına yaptığı konuşma kıssanın en önemli bölümlerindendir.

Rüyaları yorumlamadan önce onları Allah'ın birliğine davet eder: "Ayrı ayrı ilahlar mı daha hayırlıdır, yoksa her şeye üstün gelen tek Allah mı? …… (mealden okuyunuz) … anlatımlar vardır." (Yusuf 39)

Tevrat'ta bu uzuna tevhid daveti bulunmaz.

Allah'ın İradesinin Vurgulanması

Kur'an'da kıssa boyunca olayların merkezinde ilahî takdir vardır. Allah'ın Alim, Latif ve Hakim ismi ele alınır. Tüm olayların Allah'ın iradesiyle, bir hikmet çizgisinde cereyan ettiği vurgulanır.

Yusuf'un kuyuya düşmesi, zindana girmesi ve çıkıp devlet yönetimine yükselmesi, İlahi planın parçası ve Allah'ın, güzel davranan kullarına(ayet) ihsanı olarak sunulur.

Rüyanın Gerçekleşmesi

Tevrat'ta kardeşler Yusuf'un önünde eğilirler; ancak annesi Rahel daha önce vefat ettiği için rüya tam anlamıyla gerçekleşmez. Kur'an'da ise Yusuf anne ve babasını taht üzerine çıkarır; hepsi ona saygı secdesinde bulunurlar.Yusuf da: "Babacığım! İşte bu, vaktiyle gördüğüm rüyanın gerçekleşmesidir." der (Yusuf 100). İslam âlimleri burada geçen secdenin ibadet değil, o dönemin saygı ve selamlama geleneği olduğunu belirtmişlerdir.

Sonuç

Sadece Yusuf suresi bile bizlere; Kur'an'ın, muhtevası, üslubu, edebî üstünlüğüyle bir şaheser olduğunu gösterir. Düşünün, ümmi bir peygamberin, kitap okumamış, yazmamış bir insanın; geçmiş peygamberlerin kıssalarından, hukuki esaslardan, sosyal ve ahlaki ilkelerden ve evrenin işleyişinden, düzenliliği ve ölçülülüğünü varlığına ve birliğine birer delil olarak gösteren şaheserle ortaya çıkması; bu bilginin insan zihninin değil; doğrudan doğruya Allah'ın vahyinin bir sonucu olduğunu gösterir.

Sevgi ve saygılarımla…